Liberica Khe Sanh: giống cà phê mít ít người biết

Tóm lượcBa điều rút ra từ bài

1. 01

   Cà phê mít được người Pháp nhập vào Việt Nam năm 1908; năm 1930 cả nước có khoảng 900 ha Excelsa.

2. 02

   Hiệp hội Cà phê Khe Sanh ước tính khoảng 300 ha Liberica ở vùng Khe Sanh, Hướng Hóa (Dân Việt, 27/4/2026); chưa có thống kê chính thức.

3. 03

   Nghiên cứu của Kew trên Nature Plants (2025) ước sản lượng Liberica và Excelsa toàn cầu có lẽ dưới 1.000 tấn, khoảng 0,01% cà phê xuất khẩu.

Cà phê Liberica, người Việt quen gọi là cà phê mít, là giống cà phê thứ ba của Việt Nam, sau Robusta và Arabica: cây cao, quả to, hạt lớn, vị lạ đến mức người nếm lần đầu khó gọi tên. Ở Khe Sanh, Quảng Trị, nó vẫn còn sống trong những vườn nhỏ, khoảng 300 ha theo ước tính của Hiệp hội Cà phê Khe Sanh, một chút dấu vết sót lại từ thời cà phê mới đến xứ này.

Năm nay Khe Sanh tròn một trăm năm cà phê. Bài này kể về giống cây ít ai để ý nhất trong câu chuyện ấy.

I

Khe Sanh, từ năm 1926

Năm 1926, nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane đưa những cây cà phê đầu tiên lên Khe Sanh, vùng đồi đất đỏ phía tây Quảng Trị. Đó là mốc mà VietnamPlus và VnEconomy cùng ghi nhận khi Quảng Trị tổ chức chuỗi hoạt động "Theo dấu chân 100 năm Cà phê Khe Sanh" trong khuôn khổ Lễ hội Vì Hòa bình 2026, từ ngày 24 đến 26/10/2026.

Arabica là cây chủ lực của Khe Sanh, và là lý do vùng này được biết tới. Nhưng VietnamPlus ghi rõ: bên cạnh Arabica và Robusta, Khe Sanh còn trồng Liberica, "càphê Mít", với sản lượng ít, trong đó có những cây đã già. Cà phê mít ở đây không phải vườn chuyên canh. Theo Dân Việt, nó từng chủ yếu được trồng làm hàng rào chắn gió và bị coi nhẹ trong nhiều năm.

1. 1908

   Người Pháp nhập thêm hai giống Robusta và Excelsa (cà phê mít) vào Việt Nam.

2. 1926

   Eugène Poilane đưa những cây cà phê đầu tiên lên Khe Sanh.

3. 1930

   Cả nước có khoảng 5.900 ha cà phê: 4.700 ha Arabica, 900 ha Excelsa, 300 ha Robusta.

4. 2006

   Giới thực vật học xếp Excelsa thành một thứ (variety) của loài Liberica.

5. 2025

   Nhóm nghiên cứu Kew tách Liberica và Excelsa trở lại thành hai loài riêng.

6. 10/2026

   Khe Sanh kỷ niệm 100 năm cà phê.

II

Cà phê Liberica là gì

Liberica (Coffea liberica) là một loài cà phê gốc châu Phi, khác hẳn Arabica và Robusta (Coffea canephora). Bộ ba người Việt gọi bằng ba cái tên dân dã: cà phê chè, cà phê vối, cà phê mít.

Cà phê mít Liberica, Excelsa

Tên gọi chung ở Việt Nam cho Liberica và Excelsa. Cây cao, quả to, chín muộn, năng suất thấp hơn Robusta.

Liberica Coffea liberica

Theo nghiên cứu năm 2025, vùng mọc tự nhiên chỉ còn ở năm nước Tây Phi.

Excelsa Coffea dewevrei

Từng được coi là một thứ của Liberica từ năm 2006; năm 2025 được tách lại thành loài riêng, gốc Trung Phi.

Chuyện tên gọi khá rối: năm 2006, nhóm của nhà thực vật học Aaron Davis xếp Excelsa vào Liberica như một thứ (C. liberica var. dewevrei). Đến tháng 8/2025, cũng nhóm của Davis ở Vườn Thực vật Hoàng gia Kew công bố trên Nature Plants rằng, dựa trên dữ liệu gen, đây là hai loài riêng: C. liberica ở Tây Phi và C. dewevrei, tức Excelsa, ở Trung Phi. Ở Việt Nam, cả hai vẫn chung một cái tên cà phê mít.

Cây có thể cao từ 5 đến 11 m, theo bài báo năm 2022 của nhóm Kew được Daily Coffee News tóm lược, nên hái và tỉa đều vất vả hơn cà phê vối thấp tán. Quả và hạt lớn. Báo Đầu tư (03/2025) mô tả cây có rễ sâu, lá dày, ít sâu bệnh, nhưng chín muộn hơn Robusta và cho năng suất thấp hơn, khiến chi phí canh tác cao.

Bao nhiêu cà phê mít trên đời?

Ít hơn nhiều so với con số hay được nhắc. Nhiều trang vẫn viết Liberica và Excelsa chiếm 1–2% sản lượng cà phê thế giới. Nhóm Davis cho rằng con số ấy "không đúng", vì nó có từ cuối thế kỷ XIX; theo họ, sản lượng toàn cầu hiện nay "có lẽ dưới 1.000 tấn", khoảng 0,01% lượng cà phê xuất khẩu.

Ở Việt Nam, Liberica cũng nhỏ đến mức không có dòng riêng trong số liệu. Báo cáo thường niên của USDA FAS về cà phê Việt Nam, theo Daily Coffee News (24/6/2026), dự báo niên vụ 2026/27 đạt 32,5 triệu bao 60 kg, trong đó 31,4 triệu bao Robusta và 1,1 triệu bao Arabica. Cà phê mít nằm lọt giữa những con số làm tròn ấy.

III

Hương vị cà phê Liberica

Người ta hay nói cà phê mít "lạ". Cái lạ ấy có thể gọi tên được. Tổng hợp nghiên cứu năm 2026 trên Molecules mô tả Liberica có hương trái cây, gợi mùi mít, độ chua vừa phải và thân khá dày. Rang nhạt đến vừa giữ được mùi mít và trái cây; rang vừa thêm caramel và sô-cô-la; rang đậm làm tăng đắng và chát.

Ở Hướng Phùng, Pun Coffee của anh Phan Hồng Phong làm cà phê mít theo cách lên men yếm khí rồi phơi chậm. Dân Việt (27/4/2026) mô tả tách cà phê có vị chua thanh, hậu ngọt nhẹ, hương thơm, khác hẳn Arabica và Robusta. Nguyên liệu chủ yếu đến từ bà con Vân Kiều ở Hướng Phùng.

IV

Liberica đặc sản: từ hàng rào chắn gió lên bảng điểm

Cà phê mít nay đã có mặt trên các trang chấm điểm quốc tế. Tháng 2/2026, Coffee Review chấm 93 điểm cho một lô Liberica Quảng Trị chế biến yếm khí, do các hộ nhỏ trong Hợp tác xã Nông nghiệp Sinh thái Bốn Phương sản xuất cùng 96B Cafe & Roastery ở TP. Hồ Chí Minh, nhà rang Paradise Roasters ở Hawaii. Họ ghi nhận vị kẹo bơ, hạnh nhân, sô-cô-la, vải thiều.

Tháng 8/2026, cũng Coffee Review chấm 90 điểm cho một lô Excelsa Quảng Trị chế biến ướt, rang bởi Excelsa Coffee Company ở San Diego, với hương anh đào đen, sô-cô-la, chà là, óc chó. Hai lô, hai tên loài, cùng một tỉnh.

Cà phê mít từng đứng ở rìa vườn để chắn gió cho Arabica. Giờ người ta đi tìm chính nó.

Xu hướng ấy không riêng Việt Nam. Theo Daily Coffee News (8/2025), Liberica đang có một cuộc "phục hưng" ở Malaysia, Indonesia, Fiji; Excelsa lan rộng ở Uganda, Nam Sudan, Guinea; và việc trồng cả hai đang tăng ở Ấn Độ, Việt Nam, Indonesia. Nhóm Kew lập luận rằng Excelsa có thể cho thu hoạch thương mại dưới nhiệt độ cao hơn và mùa khô dài hơn so với Robusta, một lợi thế khi khí hậu nóng lên.

V

Liberica Khe Sanh trong bộ Di Sản

Bộ quà Di Sản của FLEUR, phiên bản Nguyên Bản, gồm ba lon thiếc 250 g trong một hộp sơn mài thủ công, mỗi lon một vùng, một giống. Lon thứ nhất là Robusta Buôn Ma Thuột · Fine, lon thứ hai là Arabica Sơn La. Lon thứ ba là Liberica Khe Sanh.

FLEUR viết về lon này: Khe Sanh là vùng cà phê do nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane khai mở từ năm 1926; bên cạnh Arabica, Liberica, còn gọi là cà phê mít, vẫn được trồng ở đây với sản lượng nhỏ. Hạt to, hương vị khác hẳn Robusta và Arabica, Liberica là lựa chọn ít gặp nhất trong bộ Di Sản.

Đặt ba lon cạnh nhau là đặt ba câu trả lời cho cùng một câu hỏi: cây cà phê đã sống thế nào trên đất Việt, từ đất bazan Tây Nguyên, sườn đồi Tây Bắc tới vùng gió Bắc Trung Bộ. Muốn so riêng hai giống quen thuộc hơn, bài Robusta và Arabica khác nhau thế nào đặt hai tách cạnh nhau; còn câu chuyện dài từ năm 1857 có trong bài lịch sử cà phê Việt Nam.

Cuối vườn Arabica ở Hướng Phùng, một hàng cây cao hơn hẳn đứng lặng trong gió. Lá dày, quả to, chín chậm hơn mọi cây quanh nó. Từng có thời, người ta trồng nó chỉ để che gió. Bây giờ, có người dừng lại hái riêng từng chùm.

Phương pháp

Bài viết thuộc Tạp chí FLEUR, do Ban biên tập FLEUR thực hiện cùng nhóm nghiên cứu của Clairmont Group. Mỗi con số, mốc thời gian và trích dẫn trong bài được đối chiếu với nguồn công khai liệt kê bên dưới; chỗ các nguồn chưa thống nhất, bài nêu rõ khác biệt thay vì chọn một con số. Thông tin sản phẩm FLEUR lấy theo hồ sơ sản phẩm hiện hành.

Nguồn

• 100 năm càphê Khe Sanh – Hương vị của hòa bình – VietnamPlus
• Khe Sanh kể chuyện 100 năm cà phê – VnEconomy
• Quê hương mới của cà phê Vối là ở Tây Nguyên – Việt Nam – Tạp chí Công Thương
• Cách làm cà phê mít đặc sản có vị ngon lạ của nông dân vùng đất đỏ bazan ở tỉnh Quảng Trị – Dân Việt
• Excelsa được kỳ vọng là hạt cà phê của tương lai – Báo Đầu tư
• Study Says Liberica and Excelsa Are Separate Species – Daily Coffee News
• Researchers Point to Liberica as the Next Major Coffee Crop Species – Daily Coffee News
• Vietnam Coffee Report: Production Rising for Third Straight Year – Daily Coffee News
• Coffea liberica – Wikipedia
• Vietnam Liberica Anaerobic Natural Project 96b – Coffee Review
• Vietnam Excelsa – Coffee Review