Hộp quà sơn mài: nghề thủ công trong món quà Di Sản

Tóm lượcBa điều rút ra từ bài

1. 01

   Sơn ta là nhựa của cây sơn, khô nhờ hơi ẩm chứ không nhờ nắng; ở Hạ Thái, buồng ủ cần độ ẩm khoảng hơn 85%.

2. 02

   Theo nghệ nhân Vũ Huy Mến, riêng phần cốt cần khoảng 12 nước sơn, mỗi lần ủ 10–24 tiếng; một sản phẩm mất vài tháng, có khi cả năm.

3. 03

   Đồ sơn mài thật có lớp sơn chồng nhiều tầng ở cạnh, chạm vào thấy ấm, phần khảm hơi nổi dưới móng tay.

Một hộp quà sơn mài làm theo lối truyền thống là chiếc hộp gỗ được phủ bằng nhựa của cây sơn, qua hơn mười nước sơn, mỗi nước ủ trong buồng ẩm rồi mài phẳng bằng tay, cho đến khi bề mặt sâu như mặt nước. Vì thế nó mất nhiều tháng để hoàn thành, và vì thế nó khác hẳn một chiếc hộp chỉ được quét lớp sơn bóng.

Bài này kể lại cách một chiếc hộp sơn mài ra đời, cách nhận ra đồ thật, và vì sao FLEUR chọn nghề này cho phiên bản cao nhất của bộ quà Di Sản.

I

Sơn mài bắt đầu từ một cái cây

Trước khi là màu đỏ son hay đen then, sơn mài là nhựa cây. Người Việt gọi cây ấy đơn giản là cây sơn; giới thực vật học xếp nó vào loài Toxicodendron succedaneum, và lấy nhựa cây này để làm tranh sơn mài. Vùng trồng gắn với nghề nhất là trung du Phú Thọ.

Nhựa sơn không dùng ngay. Ở làng Hạ Thái, nghệ nhân Vũ Huy Mến kể rằng nhựa sơn phải được "nuôi" ít nhất năm đến sáu tháng mới đem pha. Điều lạ hơn cả là cách sơn khô: không phải dưới nắng, mà trong buồng ủ ẩm, với độ ẩm lý tưởng khoảng hơn 85%.

Người Việt đã dùng chất liệu này rất lâu. Năm 1964, các nhà khảo cổ tìm thấy đồ sơn trong mộ cổ Việt Khê, niên đại được đoán định khoảng thế kỷ IV trước Công nguyên. Sử thời Trần chép quy định năm 1254 rằng tôn thất đi kiệu hình đầu chim phượng sơn son. Suốt nhiều thế kỷ, sơn là chất liệu của đồ thờ, hoành phi, câu đối, kiệu và tráp, những vật cần bền và cần trang trọng.

Sơn ta không khô dưới nắng. Nó khô trong hơi ẩm, chậm, như thể cần được giữ gìn ngay từ lúc còn ướt.

II

Hộp quà sơn mài được làm ra thế nào

Mỗi làng, mỗi xưởng có cách gọi và thứ tự riêng, nhưng một chiếc hộp sơn mài truyền thống đều đi qua những chặng giống nhau. Ở Tương Bình Hiệp, người làm nghề tóm lại thành bảy bước cơ bản: tạo kiểu dáng, sơn hom, mài, sơn lót, trang trí, làm bóng và kiểm tra.

1. Tạo cốt

   Gỗ được xử lý, ghép thành hình chiếc hộp. Cốt phải ổn định, không cong vênh, vì mọi lớp sau đều nằm trên nó.

2. Sơn hom

   Sơn trộn với bột thành một chất quánh, quét lên làm nền, trám kín thớ gỗ và mối ghép.

3. Phủ và mài

   Từng nước sơn được phủ, ủ khô trong buồng ẩm, rồi mài nước cho phẳng trước khi phủ nước kế tiếp.

4. Trang trí

   Khảm vỏ trứng, vỏ trai, dát vàng, bạc, vẽ thêm màu, tuỳ ý đồ của người thợ.

5. Mài lộ và làm bóng

   Phủ sơn lên lớp trang trí rồi mài cho hình hiện ra, sau cùng đánh bóng bằng tay.

Chặng giữa là chặng tốn thời gian nhất. Theo nghệ nhân Vũ Huy Mến, riêng phần cốt đã cần khoảng 12 nước sơn, và mỗi lần ủ khô mất 10 đến 24 tiếng. Ở Tương Bình Hiệp, người thợ hom rồi mài ít nhất ba, bốn lần để nền mịn; sản phẩm càng mịn càng phải mài dưới nước.

Chặng cuối có một chi tiết ít người ngờ: ở Hạ Thái, tranh sơn ta đạt độ bóng khi được xoa bằng một nắm tóc rối hoặc bàn tay hơi ẩm mồ hôi. Không máy đánh bóng nào thay được độ ấm của lòng bàn tay. Cộng tất cả lại, một sản phẩm sơn mài làm theo lối truyền thống mất ít nhất vài tháng, có khi đến cả năm.

Vỏ trứng và xà cừ

Hai chất liệu trang trí quen thuộc nhất của sơn mài Việt đều đến từ đời thường. Vỏ trứng được nướng trên lửa cho giòn, cứng và lên màu; nghệ nhân Hoàng Ngọc Lượm ở Huế kể rằng non lửa hay quá tay đều làm vỏ không cho màu đẹp nhất. Vỏ trai, vỏ ốc được cắt mỏng thành cánh hoa, vầng trăng, để khi mài lộ ra thì bắt sáng theo từng góc nhìn.

III

Từ làng nghề đến hội hoạ

Ở Hạ Thái, ngoại thành Hà Nội, các hoành phi, câu đối trong đình làng có niên đại từ thế kỷ 18. Nghệ nhân Vũ Huy Mến của làng được ghi nhận là người đưa vỏ trứng, vỏ trai vào sơn mài và mang tranh sơn mài đi giới thiệu ở hội chợ Paris đầu thế kỷ 20.

Năm 1925, Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ra đời. Sinh viên khoá đầu được nghệ nhân hướng dẫn dùng sơn ta để vẽ, và những hoạ sĩ như Nguyễn Gia Trí đưa sơn mài từ đồ dùng thành một chất liệu hội hoạ. Ở phía Nam, nghề len vào Tương Bình Hiệp (Bình Dương) từ khoảng những năm 1930, khi nhiều người học nghề ở Trường Mỹ nghệ bản xứ Thủ Dầu Một (lập năm 1901) rồi truyền lại cho làng xóm; năm 2016, nghề sơn mài nơi đây được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Nhưng nghề đang mỏng dần. Giai đoạn 1945–1975, Tương Bình Hiệp có hơn 300 hộ làm sơn mài; đến năm 2024, Báo Nhân Dân ghi nhận chỉ còn vài ba hộ. Đầu năm 2026, các nhà nghiên cứu còn đề xuất xây dựng hồ sơ đề cử sơn mài đa quốc gia lên UNESCO, cùng các nước có truyền thống sơn mài trong khu vực.

Mỗi chiếc hộp sơn mài được đặt hàng là thêm một mùa việc cho những xưởng còn giữ nghề.

IV

Nhận ra một hộp sơn mài thật

Trên thị trường có cả đồ sơn mài làm tay lẫn hàng in phủ bóng. Vài phép thử đơn giản giúp người mua phân biệt:

Một dấu hiệu nữa là giá. Khi biết riêng phần cốt đã cần khoảng 12 nước sơn và hàng tháng ủ, mài, sẽ dễ hiểu vì sao một chiếc hộp sơn mài thủ công không thể có giá của một chiếc hộp giấy in. Cũng vì làm tay, hai chiếc hộp cùng mẫu sẽ có khác biệt nhỏ ở sắc sơn hay vị trí mảnh khảm. Đó là dấu của nghề, không phải lỗi.

V

Hộp quà sơn mài trong bộ quà Di Sản

Di Sản là dòng quà tặng cao cấp của FLEUR, nơi cà phê tuyển chọn đi cùng cảm hứng văn hoá và nghề chế tác. Bộ quà Nguyên Bản bên trong gồm ba loại cà phê từ ba miền đất: Robusta Buôn Ma Thuột · Fine, Arabica Sơn La và Liberica Khe Sanh, mỗi loại một sắc thái riêng của cà phê Việt Nam.

Nguyên Bản có hai phiên bản, cùng bộ cà phê bên trong, khác ở chất liệu và công chế tác của chiếc hộp:

Ngôn ngữ thiết kế của Di Sản lấy cảm hứng từ sơn mài và hoa cà phê: đường nét hoa lá, sắc đỏ trầm, ánh vàng. Ở phiên bản Sơn mài, cảm hứng ấy trở thành chính chất liệu của chiếc hộp.

Phiên bản Sơn mài hợp với những dịp mà món quà sẽ được mở trước nhiều người: một buổi ký kết, một đoàn đối tác nước ngoài, một người thầy, một khách hàng đã đi cùng doanh nghiệp nhiều năm. Doanh nghiệp cần đặt số lượng có thể xem thêm tại trang Doanh nghiệp.

VI

Giữ hộp sơn mài sau khi trao

Sơn ta bền, nghệ nhân Hạ Thái nói đồ sơn truyền thống có thể sống vài trăm năm. Nhưng để chiếc hộp giữ được độ sâu của mặt sơn, người nhận nên lưu ý vài điều:

• Đặt tránh ánh nắng trực tiếp và nguồn nhiệt như bếp, cửa gió điều hoà.
• Lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm; không dùng cồn, hoá chất tẩy rửa hay vật liệu mài mòn.
• Không ngâm nước. Nếu xếp chồng, lót một lớp vải mềm ở giữa.
• Khi mang lên máy bay, nên để trong hành lý xách tay, vì khoang hành lý ký gửi mùa hè có thể rất nóng.

Chiếc hộp có thể ở lại rất lâu sau khi ba lon cà phê đã được pha hết: đựng thư từ, trà, hay chỉ đơn giản nằm trên bàn tiếp khách. Nếu chị và anh đang cân nhắc giữa túi, lon và hộp, bài Cà phê quà tặng cao cấp: túi, lon hay hộp sơn mài? đặt ba lựa chọn cạnh nhau. Còn câu chuyện về lon cà phê ít ai biết nhất trong bộ Di Sản nằm ở bài Liberica Khe Sanh.

Một chiếc hộp sơn mài không làm cà phê bên trong ngon hơn. Nó làm việc khác: giữ lại, trong lớp son lớp then đã được mài qua nhiều tháng, cái công của người làm và sự trân trọng của người trao.

Phương pháp

Bài viết thuộc Tạp chí FLEUR, do Ban biên tập FLEUR thực hiện cùng nhóm nghiên cứu của Clairmont Group. Mỗi con số, mốc thời gian và trích dẫn trong bài được đối chiếu với nguồn công khai liệt kê bên dưới; chỗ các nguồn chưa thống nhất, bài nêu rõ khác biệt thay vì chọn một con số. Thông tin sản phẩm FLEUR lấy theo hồ sơ sản phẩm hiện hành.

Nguồn

• Giữ "gốc" cho sơn mài Hạ Thái – Báo Nhân Dân (22/02/2024)
• Huyền thoại sơn mài Tương Bình Hiệp – Báo Nhân Dân (23/10/2024)
• Sơn mài Hạ Thái – 200 năm một làng nghề – Tạp chí Công Thương
• Từ nghề sơn cổ truyền đến mỹ thuật đỉnh cao – Báo Đại biểu Nhân dân
• Sơn mài: Từ truyền thống đậm bản sắc đến di sản chung – Báo Đại biểu Nhân dân (09/01/2026)
• Bàn tay tài hoa biến vỏ trứng thành "ngọc" – Tuổi Trẻ (09/02/2020)
• Đồ sơn mài Việt Nam: cách chế tác, nơi mua và giá thực tế – Vietnamtourism
• Toxicodendron succedaneum – Wikipedia